Для горада і грамадства ... Гісторыя пажарнай службы. Частка 4

У сакавіку 1921 г., у адпаведнасці з умовамі Рыжскага мірнага дагавора, якi паставіў кропку ў савецка-польскай вайне 1919-1920 гг., Гродзенская, заходнія паветы Мінскай і ўсходнія паветы Віленскай губерні (тэрыторыя агульнай плошчай 113 тыс км2 з насельніцтвам каля 4 млн. чалавек) адышлі да Польшчы.

Па прынятым адміністрацыйна-тэрытарыяльным падзеле, яны ўтварылі Беластоцкае, Наваградскае, Палескае і Віленскае ваяводства, за якімі па розныя бакі мяжы замацаваліся назвы «Заходняя Беларусь» ці «крэсы всходне».

18 гадоў, да ўз'яднання Заходняй Беларусі і БССР (1939 г.), тысячы беларусаў, якія жылі ў Польшчы, насілі ганарлівае імя змагара з агнём, застаючыся адданымі аднойчы абранаму дэвізу.

У 1918 г., калі на этнічных польскіх землях (што ўваходзілі раней у склад Расіі, Германіі і Аўстра-Венгрыі) была абвешчана незалежная II Рэч Паспалітая, тут ужо існавала шэсць буйных, не звязаных паміж сабой рэгіянальных пажарных саюзаў.

У сувязі з гэтым, да пачатку 1920-х гг. паўстала пытанне аб іх аб'яднанні ў адзіную дзяржаўную арганізацыю. Пасля працяглай падрыхтоўкі, 8-9 верасня 1921 г. у Варшаве адбыўся I агульнадзяржаўны з'езд дэлегатаў пажарнай аховы Польшчы, у працы якога ўзялi ўдзел 3707 прадстаўнікоў ад усіх ваяводстваў і рэгіёнаў краіны.

Асноўным вынікам З’езду сталаўтрварэнне Галоўнага Саюза Пажарнай Аховы Рэчы Паспалітай Польскай, які паставіў задачы:

·        аб'яднання ўсіх саюзаў пажарнай аховы ў адзіную арганізацыю.

·        даследавання стану пажарнай справы і барацьбы з агнём.

·        прапаганды супрацьпажарных мерапрыемстваў у грамадстве.

Варта сказаць, што першым старшынёй Галоўнага Саюза быў абраны беларус па паходжанні Баляслаў Хоміч - адзін з ініцыятараў З'езду, які кіраваў з 1916 г. Фларыянскiм саюзам (пажарнае аб'яднанне, якое дзейнічала на былой «расiйскай» тэрыторыі, а з 1921 г. распаўсюдзіць сваю дзейнасць і на зноў далучаныя «беларускія» ваяводства).

Нягледзячы на ​​стварэнне Галоўнага Саюза, ранейшыя саюзы яшчэ досыць доўгі тэрмін працягвалі сваю дзейнасць, але ўжо ў рамках яго працы.

Так, 26-27 лістапада 1921 г. у Баранавічах адбыўся З'езд пажарнай аховы Навагрудскага і Палескага ваяводстваў, на якім быў створаны ваяводскі аддзел Фларыянскага Саюза, з якога пасля вылучыліся:

·        4 сакавіка 1923 г. - Навагрудскі Саюз з цэнтрам у Баранавічах.

·        27 мая 1923 г. - Віленскі Саюз (акрамя Віленшчыны ахопліваў тэрыторыі цяперашніх Ашмянскага, Браслаўскага, Маладзечанскага і Пастаўскага раёнаў Рэспублікі Беларусь).

·        14 лютага 1926 г. - Палескі Саюз з цэнтрам у Пінску.

Асобна ад іх 9 чэрвеня 1923 г. быў створаны Беластоцкі Саюз, пад «юрысдыкцыю» якога падпадала частка сучаснай Гродзенскай вобласці.

Менавіта перад імі стала задача актывізацыі пажарнай справы ў краі, які прыйшоў за ваенныя гады ў поўны заняпад.

Адной з першых мер стала выданне спецыяльнага цыркуляра Міністэрства ўнутраных спраў, па якім мясцовыя органы ўлады абавязваліся сачыць за выкананнем правілаў пажарнай бяспекі (аж да інструктажу пастушкоў у летні перыяд). А грамадзянскаму насельніцтву, акрамя наяўнасці абавязковага інвентара ў кожнай гаспадарцы (бочка з вадой, сякера, вёдры і г.д.), гэтым жа дакументам прадпісвалася прадастаўляць коней у выпадку пажару і прымаць актыўны ўдзел у яго тушэнні.

Такі крок шмат у чым быў звязаны з невялікай колькасцю існуючых каманд і відавочным недахопам пажарных спецыялістаў рознага ўзроўню.

У сувязі з гэтым, пачынаючы з 1921 г. пачалі арганізавацца штогадовыя інструктарскія курсы. Для падрыхтоўкі камандзіраў добраахвотных каманд ва ўсіх павятовых цэнтрах па месцы жыхарства (звычайна восенню і зімой) сістэматычна сталі праводзіцца спецыяльныя курсы тэрмінам ад 8 да 14 дзён.

Варта адзначыць, што ўжо да 1929 г. пастаноўка курсаў у Навагрудскім і Палескім ваяводствах (разам з Кракаўскім і Познаньскім) была прызнана па краіне адной з лепшых.

Аднак, як вынікае з дакументаў,якія захаваліся, яшчэ ў 1926 г. звычайнай з'явай была адсутнасць у беларускага насельніцтва «пачуцця неабходнасці арганізацыі пажарных каманд». Такая сітуацыя з недахопам добраахвотнікаў назіралася ў Гродзенскім, Слонімскім, Навагрудскім, Баранавіцкім, Нясвіжскім, Драгічынскім і Брэсцкім паветах. У Валожынскім павеце адзначалася нават адмоўнае стаўленне да арганізацыі каманд сярод сялян, якія «перелаживают это на плечи еврейского населения местечек». Акрамя таго, працэс стварэння пажарных каманд тармазіла, як, напрыклад, у Ваўкавыскім павеце, і элементарная «адсутнасць крэдытаў на арганізацыю пажарнай справы і ахвяраванняў насельніцтва на карысць пажарных каманд».

Хапала і цяжкасцяў іншага характару. Пачынаючы прыроднымі асаблівасцямі рэгіёну, дзе ўсё «ўскладнялася таксама дрэнным станам дарог і пераездаў», што ў выпадку пажару ў вясновы перыяд рабіла аказанне дапамогі часам практычна немагчымым. І заканчваючы, як не дзіўна, геапалітычным становішчам і блізкасцю да межаў Савецкага Саюза.

Як вынікае з «Кароткага нарысу беларускай праблемы», складзенага II Аддзелам разведкі і контрразведкі Генеральнага штаба Польскай Арміі, сярод зарэгістраваных у 1925 г. ва ўсходніх ваяводствах падпалаў, 111 было здзейснена па палітычных матывах, практычна, у ходзе вядзення партызанскай барацьбы за ўз'яднанне падзеленай напалам Беларусі.

У той жа час колькасць пажараў, якія ўзніклі па нявысветленых прычынах, за названы перыяд склала 247, агнём было знішчана больш за 500 жылых дамоў, 550 гаспадарчых пабудоў, 125 харчовых складоў, 127 прамысловых аб'ектаў і 2500 га лесу. Прычым адзначаліся выпадкі, калі дробныя вёскі выгаралі цалкам. Справа дайшла да таго, што страхавыя кампаніі сур'ёзна задумваліся аб спыненні сваёй дзейнасці, паколькі былі не ў стане выплаціць пацярпелым ўсе належныя кампенсацыі.

Тым не менш, да 1927 г. на тэрыторыі Заходняй Беларусі (у сучасных межах Рэспублікі Беларусь) дзейнічала ўжо 253 пажарных каманд: 25 у Беластоцкім, 52 у Віленскім, 85 у Палескім і 91 у Навагрудскім ваяводстве.

На чале каманд, як правіла, станавіліся дасланыя з цэнтральных ваяводстваў спецыялісты або ж былыя пажарныя-беларусы, заслугі якіх і прафесіяналізм не падвяргаліся сумневу.

Баляслаў Хомiч нарадзіўся 27 мая 1878 г. у вёсцы Ярашоўка на Наваградчыне.

З 1902 года працаваў у Дырэкцыі ўзаемнага ад агню страхавання ў Царстве Польскім (Варшава). Актыўна цікавіўся праблемамі пажарнай бяспекі. Як прадстаўнік Царства Польскага ўдзельнічае ў VI міжнародным пажарным кангрэсе ў Санкт-Пецярбургу 1912 г. (прадставіў даклад, прысвечаны аналізу пажараў, якiя адбыліся ў рэгіёне) і пажарным з'ездзе ў Лейпцыгу 1913 г.

У снежні 1912 г. выходзіць ў свет штомесячны спецыялізаваны часопіс «Пажарнае агляд» ( «Przeglad Pozarniczy»), які выходзіць у Польшчы і па сённяшні дзень. Быўшы яго першым рэдактарам (да жніўня 1914), публікуе на старонках выдання шэраг праблемных артыкулаў, прысвечаных як пажарнай ахове і барацьбе з вогненнай стыхіяй, так і развіццю страхавання ад агню і ўвядзенню вогнеўстойлівага будаўніцтва.

У 1916 г., калі Польшча фактычна ўжо не ўваходзіла ў склад Расійскай імперыі, Баляслаў Хомiч, развіваючы ідэю стварэння рэгіянальнага саюза, выступіў з ініцыятывай склікання З'езду пажарных дзеячаў былога Царства Польскага, на якім было прынята рашэнне аб стварэнні Фларыянскага Саюза. Сам Хоміч быў абраны яго старшынёй.

9 верасня 1921 г. на I агульнадзяржаўным з'ездзе дэлегатаў пажарнай аховы Польшчы, прызнаючы выключныя заслугі Баляслава Хомiча ў развіцці пажарнай справы, дэлегаты З’езду абралі яго Старшынёй Галоўнага Саюза Пажарнай Аховы Рэчы Паспалітай Польскай.

Займаючы гэтую пасаду да 1926 г., Баляслаў Хоміч дамогся заўважнай актывізацыі пажарнай справы ў краі, які прыйшоў за ваенныя гады ў поўны заняпад, заклаўшы аснову для далейшага яго развіцця.

У 1929 г. у кожным павеце былі зацверджаны пасады інструктараў пажарнай справы, у складзе ваяводскай адміністрацыі - інспектараў і рэферэнтаў, звязаных з пажарным аддзелам Міністэрства ўнутраных спраў. Усё гэта спрыяла падняццю прафесіяналізму і цэнтралізацыі пажарнай справы.

Паступова нармалізаваліся і пытанні фінансавання. Абавязковыя адлічэнні, акрамя прадугледжаных бюджэтам, сталі рабіць арганізацыі страхавання ад агню, а Усеагульная арганізацыя ўзаемнага забеспячэння пачала рэгулярна вылучаць мясцовай адміністрацыі крэдыты на закупку пажарных аўтамабіляў і мотопомп.

Толькі ў 1925-1929 гг., дзякуючы дапамозе гэтай арганізацыі, уласныя аўтамашыны змаглі набыць пажарныя каманды Брэста, Гродна, Глыбокага, Пінска, Пружан і Ваўкавыска.

У 1930 г. пажарную машыну «Ursus» набылі Баранавічы, «Rozenbauer» - Слонім, аўтацыстэрну на 1000 літраў купілі добраахвотнікі Ліды.

Аднак для многіх дробных каманд і таварыстваў падобнае набыццё было нерэальным. Таму на фотаздымках таго перыяду начальніка пажарнай дружыны пры накіраванні на пажар можна ўбачыць нават на ровары. Да планавай матарызацыі ў Польшчы прыступілі толькі ў 1931 г.

І ўжо праз 7 гадоў па ўсёй краіне налічвалася 784 пажарных аўтамабіля, як польскай, так і замежнай вытворчасці. Згодна з нормамі 1937 г. у гмінах (найменшая тэрытарыяльная адзінка) з насельніцтвам ад 10 да 40 тысяч жыхароў пажарныя каманды павінны былі мець не менш за адзін мотовзвод - г.зн. тры пажарных аўтамабіля з абсталяваннем, якое дазваляе правесці выратавальную аперацыю. Акруговыя пажарныя каманды і зусім механізавалiся ў абавязковым парадку, дзякуючы чаму з моманту трывогі час выезду склаў 1-3 хвіліны.

1933-1934 гг. сталі пераломнымі ў гісторыі пажарнай справы Рэчы Паспалітай. Галоўны Саюз быў рэарганізаваны (большай часткай гэта тычылася арганізацыйных пытанняў) і перайменаваны ў Саюз Пажарнай Аховы Рэчы Паспалітай Польскай, уся дзейнасць якога была накіравана на цэнтралізацыю пажарнай аховы і ўсталяванне адпаведнага кантролю над развіццём пажарнай справы.

У мінулае сышлі недахоп інвентара (з'явіліся ўласныя вытворцы пажарнага абсталявання розных найменняў), кваліфікаваных спецыялістаў (у Варшаве пачаў дзейнічаць Цэнтр падрыхтоўкі з 6 месячным тэрмінам навучання), не так востра стаяла пытанне стварэння новых каманд (у 1938 г. колькасць толькі добраахвотных каманд у Палескім і Навагрудскім ваяводствах дасягнула 867).

Цікава адзначыць, што з сярэдзіны 20-х гг. ў Польшчы пачынаюць стварацца так званыя Самарыцянскія (жаночыя) пажарныя дружыны, досыць хутка якія атрымалі, нягледзячы на ​​адсутнасць якой бы там ні было прававой базы, шырокае распаўсюджанне. Прымаючы гэта пад увагу, у 1930 г. выдаецца першае распараджэнне па арганізацыі падобных дружын, а ў 1931 г. прымаецца статут для жаночых аддзелаў і пачынае дзейнічаць спецыяльная камісія па справах жаночай пажарнай службы. Дзякуючы гэтым мерам, да 1936 г. у ўсёй краіне дзейнічала ўжо 778 арганізацый з агульнай колькасцю членаў 9306 чалавек.

На тэрыторыі Палескага і Навагрудскага ваяводстваў колькасць задзейнічаных у існуючых тут 98 дружынах складала 1226 чалавек. Як гэта ні дзіўна, такія каманды ўдзельнічалі ў тушэнні пажараў, аказвалі медыцынскую дапамогу, але, апроч іншага, адной з іх галоўных задач было развіццё культурна-асветніцкай дзейнасці

Па існуючай традыцыі, штогод 4 мая - дзень памяці заступніка Святога Фларыяна, ва ўсіх камандах адзначаўся як дзень пажарнага. У гэты дзень асвячалі новыя сцягі, ладзілі агляды, нават у самых дробных камандах праходзілі парады, у рамках якіх і праводзілася супрацьпажарная прапаганда.

Так, у 1929 г. у мястэчку Новы Свержань Стаўбцоўскага павета па ініцыятыве праўлення пажарнага таварыства, для пошуку дадатковых сродкаў на асветніцкія мэты, была арганізавана дэманстрацыя ангельскага фільма «нявольніц Шанхая» і аматарская пастаноўка знакамітай «Паўлінкі» на беларускай мове. У рамках тыднёвых акцый «папярэджваем пажары» у 1930 г. у Баранавічах выйшла аднадзёнка «Пажарнае справа», у Наваградку былі выдадзены брашуры «Гары» і «Сцеражыся агню». У цэлым у ваяводствах ў 1930 г. дзейнічала 56 клубаў, 7 бібліятэк, 34 аркестра, 7 хораў, 162 аматарскіх тэатральных гуртка.

Акрамя таго, у 1937-1939 гг. у выглядзе дадатку да тыднёвіку «Жыццё Навагрудчыны», ваяводскі саюз пажарнай аховы выдаваў газету «Пажарнае жыццё Навагрудчыны». І ўсё гэта пры самым актыўным удзеле Самарыцянак.

У 1937-1939 гг., У сувязі з нарастаючай агрэсіяй з боку Германіі, дзейнасць Саюза ў значнай ступені пачала арыентавацца на падрыхтоўку супрацьпажарнай абароны ва ўмовах ваеннага часу. Паколькі большасць кіраўнікоў пажарных каманд з'яўляліся афіцэрамi і падафіцэрамi запасу ў верасні 1938 г., з мэтай падрыхтоўкі як мага большай колькасці рэзерваў на выпадак вайны, Самарыцянскія дружыны былі рэарганізаваны ў жаночую пажарную службу. Пачала разгортвацца сістэма навучання насельніцтва асновам супрацьпаветранай і супрацьгазавай абароны.

1 верасня 1939 г. развязаўшы Другую сусветную вайну, нямецкія войскі пачалі імкліва прасоўвацца ўглыб Польшчы. Па распараджэнні вайскоўцаў рэжыму з прыфрантавых раёнаў углыб краіны і ва ўсходнія ваяводства пачалася спешная эвакуацыя, якая мае ў сваім распараджэнні спецыяльную аўтатэхніку, добраахвотныя і прафесійныя пажарныя каманды. Аднак праз два тыдні зыход кампаніі ўжо ні ў каго не выклікаў сумнення.

У сувязі з гэтым, 17 верасня ўрад СССР заявіў пра намер узяць пад сваю апеку беларускае і ўкраінскае насельніцтва - Чырвоная Армія перайшла савецка-польскую мяжу і да пачатку кастрычніка заняла Заходнюю Беларусь, Заходнюю Украіну і Віленскі край. У лістападзе 1939 г. Вярхоўны Савет СССР прыняў Закон аб уключэнні Заходняй Беларусі ў склад СССР і ўз'яднанне яе з БССР.

З гэтага моманту пачалася перабудова пажарнай аховы на новы лад. Практычна адразу ж была забаронена дзейнасць Саюза Пажарнай Аховы Рэчы Паспалітай Польскай, ліквідавалася самастойнасць добраахвотных каманд і таварыстваў, уся эвакуіраваныя з Польшчы пажарная тэхніка была рэквізавана, з кіруючых пасад былі зняты этнічныя палякі, частка якіх трапіла пад каток сталінскіх рэпрэсій.

У той жа час з БССР сюды былі накіраваны пажарныя спецыялісты розных узроўняў, перад якімі сталі пытанні рэарганізацыі сістэмы пажарнай бяспекі і адбору кадраў.

10 снежня 1939 г. «у мэтах забеспячэння пажарнай бяспекі аб'ектаў у заходніх раёнах» Савет Народных Камісараў БССР прыняў пастанову «Аб арганізацыі пажарнай аховы ў заходніх абласцях Беларускай ССР», у адпаведнасці з якім, на былых «крэсах» пажарная ахова была арганізавана па існым у БССР прынцыпе. Тады ж для гарадской пажарнай аховы заходніх абласцей БССР былі зацверджаны штаты ў колькасці 2335 адзінак. Варта адзначыць, што асноўным касцяком новых каманд у большасці сваёй сталі беларусы - былыя «стражаки» II Рэчы Паспалітай, якія яшчэ не раз пацвердзілі сваё пачэснае званне.