Эпоха пажарнай асветы. Частка 6

Пачаткам «эпохі пажарнай асветы» па праву лічыцца Усерасійская пажарная выстава, арганізаваная «з мэтай распаўсюджвання звестак аб сучасным стане вытворчасці вогнегасільных снарадаў, сродкаў для барацьбы з агнём і папярэджання ўзнікнення пажараў» Імператарскім рускім тэхнічным грамадствам вясной 1892 г. у Санкт-Пецярбургу.

Адначасова, у рамках яе правядзення, адбыўся «з'езд рускіх дзеячаў для абмеркавання пытанняў па пажарнай справе», у працы якой прынялі ўдзел прадстаўнікі Віцебскага і Мінскага вольна-пажарных таварыстваў.

Адным з найважнейшых вынікаў з'езду стала рашэнне аб стварэнні аб'яднанага усерасійскага цэнтра добраахвотнай пажарнай аховы, якую бліскуча ўвасобіў у жыццё аматар пажарнай справы граф А.Д. Шарамецеў. Яго стараннямі 17 мая 1893 г. было створана Злучанае Расійскае пажарнае таварыства, што паставіла перад сабой задачы «развіцця мер папярэджання і спынення пажарных бедстваў».

Праз год на пасадзе Старшыні Галоўнага савета Таварыства А.Д. Шарамецьева змяніў А.Д. Львоў, а створанае ў 1898 г. ЗРПТ было ўзята пад заступніцтва Вялікага князя Уладзіміра Аляксандравіча ў сувязі з чым яно стала называцца Імператарскім Расійскім пажарным таварыствам.

Менавіта гэта арганізацыя становіцца флагманам у развіцці пажарнай справы, распрацоўвае рэкамендацыі па розных аспектах супрацьпажарнай бяспекі, актывізуе працу па распаўсюдзе пажарных ведаў і ўкаранення ў пажарнай справа найноўшых навуковых распрацовак.

Пасля, дзякуючы працам Арганізацыйнага Камітэта дадзенага грамадства, на баржы «Першынец» была арганізавана экспазіцыя, прысвечаная пажарнай справе.

20 ліпеня 1897 г. у Санкт-Пецярбургу рушыла ўслед яе ўрачыстае адкрыццё, пасля чаго 1 жніўня выстава адправілася ў плаванне, якое завяршылася толькі ў канцы верасня наступнага года.

Вынікі пераўзышлі ўсе чаканні: у 116 населеных пунктах з экспазіцыяй азнаёмілася 118.380 чалавек, а па шляху руху было адкрыта 8 гарадскіх пажарных таварыстваў і 27 сельскіх дружын.

Такое становішча спраў дало падставу задумацца над працягам выставы, але на гэты раз было вырашана размясціць яе ў асабліва прыстасаваным цягніку.

20 мая 1899 г. на пероне Варшаўскага вакзала ў Санкт-Пецярбургу пры вялікім збегу народа і высокіх службовых асобаў адбылося ўрачыстае адкрыццё другога этапа перасоўны пажарнай выставы.

За тры з паловай месяца цягнік аб'ехаў усю еўрапейскую частку Расійскай імперыі, уключаючы сучасныя Польшчу, Украіну і Беларусь, зрабіўшы прыпынку ў 78 населеных пунктах, у тым ліку ў Гродна, Ваўкавыску, Слоніме, Баранавічах, Менску, Барысаве і Оршы.

Прадстаўнікі мясцовай адміністрацыі і кіраўніцтва каманд прадстаўлялі Каменданту свае поспехі ў пастаноўцы пажарнай справы ў горадзе і ладзілі «манеўры». Наведвальнікі знаёміліся з прыладай і разнавіднасцю пажарных інструментаў і вогнеўстойлівых матэрыялаў, а пры жаданні маглі навучыцца абыходжанню з пажарнымі снарадамі. Каманда цягніка раздавала брашуры аб мерах барацьбы з пажарамі і засцярогі ад іх: «Ведай і умей, як тушыць пажар», «Сцеражыся і бойся агню», «Упусціш агонь - не патушыць», «Як задаволіць сельскую пажарную дружыну».

Дзякуючы рэпартажу з выставы, якi працагваўся тры месяцы, сёння можна меркаваць аб яе значэнні і карысці не толькі для ўсёй краіны, але і для кожнага асобна ўзятага горада.

Так, у Гродне, дзе да прыбыцця выставы нават адклалі ўрачыстасці па выпадку гадавiны самаахвотнага пажарнага таварыства, з удзелам Камісара прайшло адмысловае паседжанне, на якім быў прыняты шэраг развязкаў па паляпшэнні пастаноўкі пажарнай справы.

У Ваўкавыску і Оршы, апроч іншага, для «мноства» сялян, валасных старшын і сельскіх старастаў, якія сабраліся з усіх бліжэйшых паветаў, прачытаны лекцыі аб барацьбе з агнём, аб пажарных інструментах, а таксама аб арганізацыі добраахвотных пажарных дружын.

У той жа час Старшыні як Барысаўскага, так і Аршанскага добраахвотных пажарных таварыстваў, пасля звароту да Камісару з адпаведнымі заявамі, былі далучаны да складу Імператарскага Расійскага Пажарнага Таварыства.

Варта адзначыць, што для кансультацый па пытаннях удасканалення дзейнасці дружын у месцах прыпынку цягніка прыбывалі і прадстаўнікі аддаленых ад шляху руху пажарных арганізацый. А дэлегацыя Слонімскага добраахвотнага пажарнага таварыства і зусім дамаглася зрабіць у сябе незапланаваны (усяго на гадзіну) прыпынак, падчас якой Камісар зрабіў прамову, якая тлумачыць значэнне пажарных таварыстваў і дружын у жыцці краіны.

Кульмінацыяй жа праходжання выставы ў беларускіх губернях стала яе размяшчэнне ў Мінску, для чаго з Санкт-Пецярбурга сюды спецыяльна прыбыў член-справавод Арганізацыйнага Камітэта Д.П. Струкаў.

На працягу двух дзён з экспазіцыяй азнаёмілася 1160 чалавек, якім дэманстраваліся вогнеўстойлівыя пабудовы, пажарны рыштунак і ўзбраенне, а дружыннікамі было выраблена выпрабаванне ў дзеянні існуючых на складзе выставы пажарных труб.

Прычым падчас абмеркавання з добраахвотнікамі метадаў барацьбы з агнём, Камісару былі прадстаўлены дзве мадэлі выкарыставання ў Мінскім пажарным грамадстве апаратаў: «з якіх адзін прыстасаваны для аўтаматычнага залівання вадой, які ўзнік у якім-небудзь памяшканні пажару», а другі - «для сігналу аб узнікненнi пажара, шляхам электрычнага званка».

Пасля дэталёвага вывучэння гэтыя вынаходкі атрымалі высокую ацэнку «як па прастаце канструкцыі, так і па таннасці, і выгодам прыстасаванні» і былі перададзены іх канструктарам - Загадчыкам гарадской электрычнай станцыяй Г. Лiхадзееўскiм - для пастаяннага дэманстравання на выставе.

1 верасня 1899 г. склад вярнуўся ў Санкт-Пецярбург, дзе ўсім асобам, якiя аказвалi садзейнічанне ў выставе, была аб'яўлена падзяка Вялікай княгіні Марыі Паўлавны. Вынiкам выставы стаў небывалы ўсплёск «свядомага стаўлення да справы самаабароны ад пажараў», які падоўжыўся цэлае дзесяцігоддзе і выявіўся як у шырокім распаўсюдзе вогнеўстойлівага будаўніцтва ў сельскай мясцовасці, так і ў арганізацыі шматлікіх добраахвотных пажарных дружын і таварыстваў, пашырэнні пераліку выкарыставанага імі пажарнага рыштунку і ўзбраення, актыўным удзеле ў вырашэнні праблем пажарнай справы службовых асоб земстваў і гарадоў.

Аднак не адна толькі выстава спрыяла пашырэнню супрацьпажарнай прапаганды і прыцягненню з яе дапамогай увагі шырокіх слаёў насельніцтва да пытанняў абароны ад пажараў.

У 1894 г. пад эгідай Расійскага пажарнага таварыства пачаў выходзіць часопіс «Пожарное дело».

Яго рэдакцыя настойліва змагалася з стэрэатыпам, які склаўся ў абывацельскам асяроддзі «шэрага пажарнага», супрацьпастаўляючы яму ў даступнай літаратурна-мастацкай форме героіку і самаадданасць пажарных, складанасць і небяспеку іх працы, грамадскую карыснасць пажарнай службы. Публікуючы артыкулы пра тэхніку і практыку пажарнай справы, агляды пажарнай літаратуры, хроніку службы асобных пажарных каманд і інфармацыю пра дзейнасць пажарнай аховы за мяжой, часопіс апынуўся па-сапраўднаму запатрабаваным.

З 1899 г. як своеасаблівы энцыклапедычны даведнік у выглядзе штогодніка стаў выдавацца «Пожарный календарь», усё часцей публікаваліся матэрыялы па розных аспектах пажарнай справы на старонках іншых часопісаў: «Голос пожарного», «Вестник полиции», «Вестник взаимного страхования», «Спасение на водах», «Страховое дело», «Сельский строитель» і інш.

Пэўную ролю ў папярэджанні пажараў і развіцці пажарнай тэхнікі адыграў і арганізаваны ў 1895 г. з членаў Галоўнага Савета таварыства Тэхнічны камітэт, у які ўваходзілі вядомыя дзеячы навукі і тэхнікі, вядомыя ў Расіі архітэктары, інжынеры-будаўнікі, тэхнолагі і механікі.

Разглядаючы пытанні пажарнай справы, Тэхнічны камітэт даваў па іх свае рэкамендацыі, а таксама самастойна праводзіў асобныя выпрабаванні на вогнеўстойлівасць будаўнічых матэрыялаў і частак будынкаў, выпрабаванні сістэм, прыбораў, прадметаў пажарнай тэхнікі. Дзякуючы яго падтрымцы атрымалі пуцёўку ў жыццё такія новаўвядзенні пажарнай тэхнікі як распыляльнік вадзяной бруі, хімічная пена, пенныя вогнетушыцелі і пенагенератар, сістэмы пажарнага водазабеспячэння і прылад пажарнай сігналізацыі.

Іншай важнай формай абмену назапашаным вопытам былі ўжо згадвальныя з'езды пажарных. І хоць многія прапановы, прынятыя на іх, не атрымалі падтрымкі ўладаў, тым не менш, абмеркаванне праблемных пытанняў і выпрацоўка прапаноў па іх вырашэнню мелі станоўчае значэнне і, як правіла, увасабляліся ў жыццё.

Так, пасля абмеркаванняў на з'ездах пад пачаткам Галоўнага савета IРПГ ў 1897 г. было створана Усерасійскае таварыства ўзаемадапамогі пажарных дзеячаў («Грамадства блакітнага крыжа»), якое займалася аказаннем матэрыяльнай дапамогі пажарным у выпадку атрымання імі інваліднасці або «іншай шкоды» пры выкананні прафесійных задач, а таксама членам сем'яў у выпадку страты карміцеля; у кастрычніку 1906 г. былі адчынены Курсы пажарных тэхнікаў, якія паклалі пачатак прафесійнай падрыхтоўцы пажарных кадраў; з 1910 г. пачалося стварэнне вучнёўскіх атрадаў, якое выхоўвае ў моладзі цікавасць да пажарнай службе.

Выдатнай падзеяй у дзейнасці IРПГ ў 1912 г. стала правядзенне ў Расіі VI Міжнароднага пажарнага кангрэса і Міжнароднай выставы супрацьпажарных мер і страхавання.

У іх працы прынялi ўдзел 150 замежных дэлегацый і 885 прадстаўнікоў пажарных каманд і таварыстваў з Расіі, якія абмеркавалі каля 170 дакладаў па пажарнай і страхавой справе, закрануўшы шэраг пытанняў, якія тычацца папярэдніх мер папярэджання пажараў, спосабаў тушэння агню, арганізацыі першай дапамогі пры няшчасных выпадках, суправаджаюць пажары.

Вялікую лепту ў працу кангрэса ўнеслі і беларускія добраахвотнікі.

Член Мінскага вольна-пажарнага таварыства С. Штулькерц выступіў перад прысутнымі з дакладам «Трубочистный вопрос и его значение», пабудаваўшы яго на прыкладзе дзеянняў ўзорнай арцелі камінараў пры МВПО.

Па выніках дакладу Саветам Імператарскага Расійскага Пажарнага Таварыства МВПТ было ўзнагароджана дыпломам першай ступені «за образцовую постановку трубочистного дела в городе, а также за состояние пожарного обоза и организацию кассы взаимопомощи для пожарных».  Такім чынам, мінскія камінары былі прызнаны лепшымі ў Імперыі. небывалы ўсплёск «свядомага стаўлення да справы самаабароны ад пажараў», які падоўжыўся цэлае дзесяцігоддзе і выявіўся як у шырокім распаўсюдзе вогнеўстойлівага будаўніцтва ў сельскай мясцовасці, так і ў арганізацыі шматлікіх добраахвотных пажарных дружын і таварыстваў, пашырэнні пераліку выкарыставанага імі пажарнага рыштунку і ўзбраення, актыўным удзеле ў вырашэнні праблем пажарнай справы службовых асоб земстваў і гарадоў.

Пры гэтым варта адзначыць, што заняцца арганізацыяй у горадзе сістэматычнай і правільнай ачысткай дымавых труб (а па статыстыцы каля 13% пажараў адбывалася менавіта з-за «благой прылады» труб і печаў) Праўленне МВПО вырашылася толькі ў снежні 1896 г. Для гэтых мэтаў у Варшаву для вывучэння камiнарнай справы былі адкамандзіраваны прадстаўнікі Таварыства, пасля вяртання якіх, 20 кастрычніка 1898 г. ствараецца камiнарная арцель, якая складаецца з запрошанага з Варшавы майстры і 20 мясцовых наёмных камінараў.

Але далейшае развіццё гэтага працэсу перапыніла Першая сусветная вайна.

1 жніўня 1914 г. Германія абвясціла вайну Расіі - пачалася мабілізацыя, якая, натуральна, не магла не закрануць і асабісты склад пажарных таварыстваў.

Пакінутыя ж добраахвотнікі актыўна ўключылася ў выкананне работ па забеспячэнню аказання медыцынскай дапамогі параненым байцам, якая дастаўляецца ваенна-санітарнымі цягнікамі з фронту. Да прыкладу, пры МВПТ была ўтворана санітарная дружына, вяліся дзяжурства на эвакуацыйным пункце, дзе пажарныя ўдзельнічалі ў пераносе параненых з эшалонаў і дастаўцы пітной вады. Для гэтых мэтаў былі прыстасаваны лінейка, крыты экіпаж і санітарныя двухколкі.

Тады ж ва ўсіх пажарных арганізацыях была праведзена маштабная акцыя па зборы сродкаў на будаўніцтва ваенна-санітарных цягнікоў і дапамогі фронту «Пажарныя - салдатам».

Разам з тым, умовы ваеннага часу, рэзкае падаражэнне прадуктаў харчавання, адсутнасць фінансавання, рэвізіі конскага складу і мабілізацыя вопытных кадраў, паставілі большасць вольна-пажарных таварыстваў на грань спынення дзейнасці.

Тыя ж таварыства, што працягвалі сваю дзейнасць, нярэдка існавалі толькі намінальна, ведучы жаласнае існаванне, якое ў далейшым было пагоршанае распачатай акупацыяй, а затым і савецка-польскай вайной.